1. Giriş
Yüksek gerilimli enerji iletim hatları, şehirlerin ve sanayinin enerji ihtiyacını karşılayan kritik altyapılardır. Ancak bu sistemler, yüksek risk barındıran yapılar oldukları için uluslararası standartlar ve yasal yönetmeliklerle sıkı bir şekilde düzenlenir. Gerek çalışanların güvenliği, gerekse halk sağlığı açısından iletişim, izolasyon, işaretleme ve bakım süreçlerinin her biri kurallara bağlanmıştır.
Bu makalede, enerji iletim hatlarında uygulanan güvenlik standartlarını, Türkiye’deki yasal düzenlemeleri ve sahadaki uygulama esaslarını tüm detaylarıyla inceleyeceğiz.
2. Enerji İletim Hatlarında Neden Güvenlik Standartları Gerekli?
2.1 Yüksek Risk Faktörleri
- Elektrik çarpması riski
- Yay arkı ve patlama riski
- Yangın ve çevre felaketleri
- Çalışan ve sivil can güvenliği
2.2 Güvenlik Standartlarının Sağladıkları
- Risklerin minimize edilmesi
- Yasal sorumlulukların netleşmesi
- İş kazalarının önlenmesi
- Kaliteli ve kesintisiz enerji iletimi
3. Türkiye’de Uygulanan Temel Mevzuat
3.1 Elektrik Kuvvetli Akım Tesisleri Yönetmeliği (EKAT)
- Yüksek gerilim tesislerinin tüm teknik ve güvenlik esaslarını belirler
- Hat çekimi, bakım, işletme, yaklaşma mesafeleri ve topraklama kriterlerini kapsar
- Zorunlu mesafe ve yalıtım kuralları içerir
3.2 İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu (6331 Sayılı)
- Çalışanların korunmasını amaçlar
- Tehlikeli işler sınıfında yer alan enerji iletim hatlarında özel kurallar tanımlar
3.3 Elektrik İç Tesisleri Yönetmeliği
- Enerji sistemlerinin iç bağlantılarında güvenlik esaslarını kapsar
3.4 TSE ve IEC Standartları
- TSE 5225, TSE EN 50110-1 vb. standardlar
- Uluslararası IEC (International Electrotechnical Commission) ile uyumlu
4. Uluslararası Standartlar
4.1 IEC 61936-1
- Yüksek gerilim tesisleri için güvenlik ve tasarım esaslarını belirler
4.2 IEEE Standartları
- Özellikle koruma röleleri, kesiciler ve SCADA sistemleriyle ilgilidir
4.3 OSHA (ABD)
- Çalışma güvenliği esaslarını ve saha çalışma prosedürlerini belirler
5. Güvenlik Alanları ve Uygulama Standartları
5.1 Yaklaşma Mesafeleri (EKAT’a Göre)
| Gerilim Seviyesi | Minimum Yaklaşma Mesafesi |
|---|---|
| 1 – 36 kV | 1 metre |
| 36 – 154 kV | 2 metre |
| 154 – 380 kV | 3 metre |
| 380 kV ve üzeri | 4 metre |
Bu mesafeler hem çalışanlar hem de sivil alanlar için geçerlidir.
5.2 Topraklama Güvenliği
- Her hat için etkin topraklama zorunludur
- Topraklama direnç değeri genellikle < 5 Ohm olmalıdır
- Paratoner ve yıldırımdan korunma sistemleri entegre edilmelidir
5.3 İzolasyon ve İzolatör Kullanımı
- İzolatörlerin tipi, çevre şartlarına göre seçilmelidir (kirli ortam vs)
- Süspansiyon tipi veya post tipi izolatörler, standarda uygun olarak monte edilmelidir
6. Çalışan Güvenliği ve KKD Zorunlulukları
Enerji iletim hatlarında çalışan personel için;
6.1 Kişisel Koruyucu Donanımlar
- İzole eldivenler
- Elektrik geçirmez ayakkabılar
- Yüz siperlikli baret
- Nomex ya da muadili yanmaz iş kıyafetleri
6.2 Yetki ve Eğitim Gereksinimleri
- EKAT eğitim belgesi zorunludur
- Her bakım ya da müdahale için yetkilendirme şarttır
- “Elektrikle çalışmalarda yetkilendirilmiş personel” dışında müdahale yasaktır
7. Çevre ve Sivil Güvenlik
7.1 Hat Altı Güvenliği
- Hat altına yapılaşma yasaktır (Enerji Nakil Hattı Koridoru Yönetmeliği’ne göre)
- Tarım faaliyetleri sınırlıdır
- Uyarı levhaları zorunludur
7.2 Kuş Koruma ve Doğa Uyum Standartları
- İzolatör üstü kuş konma önleyiciler
- Yalıtım kılıfları
- Tarım alanlarında elektromanyetik alan koruması
8. Enerji İletim Hatlarında İş Güvenliği Prosedürleri
8.1 Çalışma Öncesi
- Enerji kesme ve topraklama yapılmalı
- İş izin formu hazırlanmalı
- Risk değerlendirme formu doldurulmalı
8.2 Çalışma Sırasında
- İletkenlerle temas önlenmeli
- İletim hattı üzerinde çalışan kişi daima gözlemlenmeli
- Vinç ve platformların iletkenlere olan mesafesi kontrol edilmeli
8.3 Çalışma Sonrası
- Hat gerilimi kontrollü şekilde tekrar verilmelidir
- Tüm ekipman sahadan güvenli şekilde çekilmelidir
- İş sonrası denetim ve kayıt tutulmalıdır
9. İletim Hatlarında Acil Durumlar ve Müdahale Protokolleri
- Yay arkı oluşumu durumunda hattın acil kesilmesi
- İzolatör patlamalarında alanın tahliye edilmesi
- Hatta temas veya yaklaşma vakalarında anında 112/AFAD ile koordinasyon
- SCADA üzerinden uzaktan izleme ve müdahale protokolleri
10. Dijitalleşme ve Akıllı Güvenlik Sistemleri
- Akıllı kesiciler ile aşırı yük ve kısa devre tespiti
- Drone denetimleri ile hat üzerinde hızlı tarama
- IoT sensörleri ile ısı, gerilim ve titreşim analizi
- Yapay zeka destekli arıza tahmin sistemleri
11. Sık Sorulan Sorular (FAQ)
Enerji iletim hattı altına bina yapılabilir mi?
Hayır, 154 kV üzerindeki hatların altına yapılaşma kesinlikle yasaktır.
İzole eldiven kullanmak zorunlu mu?
Evet, çalışma gerilimi fark etmeksizin izole eldiven ve KKD kullanımı zorunludur.
Elektrik kesilmeden iletim hattında çalışma yapılabilir mi?
Hayır, bu sadece çok özel koşullarda “enerji altında çalışma” sertifikalı ekiplerce yapılabilir.
Drone ile hat kontrolü yasal mı?
Evet, Enerji Bakanlığı ve TEİAŞ tarafından kabul görmektedir, ancak saha izinleri alınmalıdır.
12. Sonuç
Enerji iletim hatları, yüksek risk barındıran ama hayatımızın vazgeçilmez bir parçası olan altyapılardır. Bu yapıların hem çalışan hem de çevre güvenliği açısından belli kurallar ve yönetmeliklerle düzenlenmesi zorunludur. EKAT yönetmeliği başta olmak üzere ulusal ve uluslararası standartlara uygunluk, sistem güvenliğini doğrudan etkiler.
Sürdürülebilir, güvenli ve verimli bir enerji iletimi için; teknik bilgi, düzenli eğitim, doğru ekipman ve eksiksiz mevzuat uygulaması şarttır.
Leave a comment